Kutambua sababu za mtoto kuwa na macho ya njano kunasaidia kugundua mapema mlundikano wa rangi ya bilirubin ndani ya damu ya mtoto. Rangi hii ya njano hutokea pale chembechembe nyekundu za damu zinapovunjika kwa kasi kuliko ini linavyoweza kuzichuja. Kama wewe ni mzazi uliyeona sehemu nyeupe ya macho ya mwanao ikibadilika na kuwa ya njano, hofu inakujaza mara moja. Hapa barazani tutajadili vyanzo vyote kwa lugha nyepesi ili ujue tiba sahihi ya hospitalini na hatua za kuchukua leo.
Katika jamii yetu ya Kitanzania, wazazi wengi huambiwa wamwanike mtoto kwenye jua la asubuhi au kumpa maji ya glukosi wakidhani ni tiba tosha. Hata hivyo, wataalamu wa afya ya watoto wanaeleza kuwa baadhi ya vyanzo vya manjano ni hatari sana na vinahitaji mwanga maalum wa hospitali (phototherapy). Kuelewa chanzo halisi kutakuokoa na imani potofu na kulinda ubongo wa mwanao usiharibike.
Uchambuzi wa Sababu za Mtoto Kuwa na Macho ya Njano
Macho kubadilika rangi na kuwa ya njano ni ishara ya wazi kwamba mwili unapambana na kitu kisicho cha kawaida ndani ya damu au kwenye ini. Watoto wachanga na wale walioanza kukua wanaweza kupata shida hii kwa sababu tofauti za kitiba. Zifuatazo ni sababu sita kuu zinazoeleza chanzo cha tatizo hili mwilini.
1. Ini la mtoto mchanga kuchelewa kukomaa (Physiological Jaundice)
Hii ndiyo sababu ya kawaida zaidi inayowapata zaidi ya nusu ya watoto wote wanaozaliwa duniani. Mtoto anapokuwa tumboni, anahitaji chembechembe nyingi sana za damu nyekundu ili kupata oksijeni. Mara tu anapozaliwa na kuanza kupumua hewa ya nje, zile chembechembe za ziada huanza kuvunjika mwilini.
Kazi ya kusafisha taka hizo za damu (bilirubin) inafanywa na ini. Kwa kuwa ini la mtoto mchanga huwa bado ni changa na halijakomaa kikamilifu, linachukua siku chache kuanza kufanya kazi kwa kasi inayotakiwa. Manjano haya mara nyingi huanza kuonekana kuanzia siku ya pili au ya tatu baada ya kuzaliwa, na hupotea yenyewe ndani ya wiki mbili mtoto anapoendelea kunyonya vizuri maziwa ya mama.
2. Damu ya mama na mtoto kutooana (ABO au Rh Incompatibility)
Hili ni tatizo kubwa na la dharura linalotokea pale kundi la damu la mama linapopishana na lile la mtoto wake. Kwa mfano, kama mama ana kundi la damu O halafu mtoto akazaliwa na kundi A au B, kinga ya mwili ya mama inatengeneza askari (antibodies) wanaopita kwenye kondo la uzazi na kushambulia damu ya mtoto.
Hali hii inafanya chembechembe za damu za mtoto zivunjike kwa kasi kubwa sana ya ajabu ndani ya masaa machache tu baada ya kuzaliwa. Macho na ngozi ya mtoto hubadilika kuwa ya njano nzito ndani ya masaa ishirini na manne ya kwanza, na kiwango cha bilirubin kinapanda juu sana.
Kama mtoto hatapata tiba ya haraka ya kuwekwa kwenye mwanga maalum wa bluu hospitalini (phototherapy) au kubadilishiwa damu, ile rangi ya njano inaweza kuvuka ngome ya ubongo na kusababisha mtoto kupata ulemavu wa kudumu wa viungo au kupoteza uwezo wa kusikia.
3. Ugonjwa wa seli mundu (Sickle Cell Anemia) kwa watoto wakubwa
Kwa watoto wenye umri wa zaidi ya mwaka mmoja, macho ya njano yanayojirudia mara kwa mara ni alama kubwa ya ugonjwa wa seli mundu. Chembechembe za damu za mtoto mwenye tatizo hili huwa na umbo la mwezi mwandamo au mundu, na zinavunjika haraka sana ndani ya siku kumi hadi ishirini badala ya siku mia moja na ishirini za kawaida. Uvunjikaji huu wa mfululizo unajaza rangi ya manjano kwenye damu na kufanya macho yake yabaki kuwa ya njano muda mrefu huku akisumbuliwa na maumivu ya viungo.
4. Maambukizi makali ya ugonjwa wa malaria mwilini
Katika nchi yetu ya Tanzania, malaria bado ni adui mkubwa sana wa watoto wadogo. Vimelea vya malaria vinapoingia kwenye mfumo wa damu, vinavamia chembechembe nyekundu za damu na kuzipasua kwa fujo ili vizaliane. Mtoto anapoteza damu nyingi kwa haraka sana, anapata homa kali, na macho yake yanabadilika kuwa ya njano iliyochanganyika na weupe wa kupauka.
Wazazi wengi huona dalili hii na kudhani mtoto anaumwa homa ya nyongo peke yake. Ukweli ni kwamba ini linakuwa linalemewa na kiasi kikubwa cha mabaki ya damu iliyovunjwa na malaria. Matibabu ya haraka ya dawa za malaria hospitalini husaidia kuua vimelea hivyo na kurudisha macho kwenye rangi yake nyeupe ya kawaida.
5. Kuziba kwa mirija ya nyongo inayotoka kwenye ini (Biliary Atresia)
Hili ni tatizo la kimaumbile ambapo mirija midogo inayopaswa kutoa majimaji ya nyongo kutoka kwenye ini kuelekea kwenye utumbo inaziba au haikutengenezeka vizuri tangu mtoto akiwa tumboni. Nyongo hiyo inashindwa kuteremka chini na badala yake inarudi nyuma na kuingia moja kwa moja kwenye mkondo wa damu.
6. Maambukizi ya bakteria kwenye damu ya mtoto (Neonatal Sepsis)
Mtoto mchanga anaweza kupata maambukizi ya bakteria wakati wa uzazi au siku chache za mwanzo kutokana na mazingira yasiyo safi au shina la kitovu kuingia vijidudu. Bakteria hawa wanaposambaa kwenye damu, wanadhoofisha utendaji wa ini na kusababisha macho kuwa ya njano huku mtoto akikataa kunyonya, analia kwa unyonge, na anashindwa kudhibiti joto la mwili wake.
| Chanzo cha Macho ya Njano | Umri Unaoshambuliwa Zaidi | Dalili za Hatari | Tiba Sahihi ya Hospitalini |
|---|---|---|---|
| Ini Kutokomaa (Kawaida) | Siku ya 2 hadi ya 7 baada ya kuzaliwa | Macho kuwa ya njano lakini mtoto ananyonya vizuri. | Kunyonyesha maziwa ya mama mara kwa mara. |
| Damu Kutooana (ABO/Rh) | Ndani ya masaa 24 ya kwanza ya uzazi | Njano kuenea mwilini kwa kasi, mtoto kulegea. | Mwanga maalum wa hospitali (Phototherapy). |
| Malaria Kali | Watoto wenye umri wa zaidi ya miezi 6 | Homa kali, kutapika, na kupungukiwa damu. | Dawa za malaria na kuongezewa damu. |
| Mirija ya Nyongo Kuziba | Wiki ya 2 hadi ya 8 ya mtoto | Kinyesi cheupe kama chokaa, mkojo wa kahawia. | Upasuaji wa mapema wa kufungua njia. |
Hatua za Kwanza za Vitendo Unazoweza Kuchukua Kuanzia Leo
Unapoona macho ya mwanao yamebadilika rangi, hupaswi kukaa kimya ukingoja miujiza nyumbani. Zifuatazo ni hatua tano za dharura na za msingi unazopaswa kuzichukua mara moja ili kumlinda mwanao asipatwe na madhara makubwa ya kiafya.
- Mpeleke mtoto zahanati kupima kiwango cha bilirubin: Hili ndilo jambo la kwanza na muhimu kuliko yote. Daktari atachukua kipimo kidogo cha damu ya mtoto na kupima kiwango kamili cha rangi ya manjano iliyopo. Hii inawasaidia kujua kama mtoto anahitaji kulazwa chini ya mwanga wa hospitali au anahitaji matunzo ya kawaida tu ya nyumbani.
- Mnyonyeshe mtoto maziwa ya mama mara kwa mara: Maziwa ya mama yana sukari asilia na maji yanayosaidia kusafisha tumbo la mtoto. Kadiri mtoto anavyonyonya zaidi kila baada ya masaa mawili, ndivyo anavyotoa kinyesi kingi cha njano. Kinyesi hicho ndiyo njia kuu inayomwaga ile rangi mbaya ya bilirubin nje ya mwili wake.
- Chunguza rangi ya kinyesi na mkojo wake kila siku: Angalia kinyesi cha mtoto wako kwenye nepi. Kinyesi cha mtoto mwenye afya kinapaswa kuwa cha njano au kijani ya maziwa. Ukiona mtoto anatoa kinyesi cheupe kama udongo wa mfinyanzi au chokaa, na mkojo wake ni wa njano iliyokoza sana inayochafua nepi, kimbia hospitali mara moja kwani hiyo ni dalili ya mirija ya nyongo kuziba.
- Acha tabia ya kumweka mtoto juani kama tiba pekee: Watu wengi wanaamini jua la asubuhi linatibu manjano yote. Mionzi ya jua la nje haina nguvu ya kutosha kutibu manjano makali na inaweza kumuunguza mtoto ngozi yake laini au kumpa baridi asubuhi. Tiba ya uhakika ya mwanga inapatikana hospitalini kupitia mashine maalum za kisasa.
- Fuatilia macho yake kwenye mwanga wa asili dirishani: Taa za ndani za chumbani zinaweza kukudanganya ukashindwa kuona rangi halisi ya macho ya mtoto. Mbebe mwanao asubuhi umpeleke karibu na dirisha penye mwanga safi wa mchana, kisha vuta kope yake ya chini taratibu kuangalia sehemu nyeupe ya jicho kama inazidi kuwa ya njano au inapungua.
Maswali ya Kujiuliza Kabla ya Kutoa Tiba Yoyote Nyumbani
Ili uweze kufanya maamuzi sahihi yanayolinda afya ya mwanao, jipe muda mfupi uketi chini kisha utafakari maswali haya manne mazito kabla haujaanza kumlisha dawa za mitishamba.
- Je, macho ya njano yalianza ndani ya masaa ishirini na manne ya kwanza? Manjano yanayoanza siku ile ile mtoto anapozaliwa kamwe siyo ya kawaida. Hilo ni onyo la dharura la damu ya mama na mtoto kugongana. Usisubiri kesho; mtoto anapaswa kuonana na daktari bingwa wa watoto siku hiyo hiyo ili kuokoa maisha yake.
- Je, mtoto ananyonya kwa nguvu zake zote au amelegea? Mtoto mwenye manjano ya kawaida ataendelea kunyonya maziwa kwa nguvu na kulia kwa sauti nzuri. Lakini ukiona mtoto anashindwa kushika chuchu, analegea kama kitambaa, na anasinzia muda wote kiasi cha kushindwa kuamka, ujue sumu hiyo imeanza kugusa ubongo wake na anahitaji msaada wa haraka.
- Je, kuna mtu kwenye familia yetu mwenye ugonjwa wa seli mundu? Ikiwa wewe au mume wako mna historia ya vinasaba vya ugonjwa wa seli mundu (Sickle Cell), unapaswa kutilia shaka kila unapoona macho ya mtoto yanakuwa ya njano. Kujua historia ya familia kunamsaidia daktari kuagiza vipimo sahihi vya damu (HB Electrophoresis) mapema.
- Kwanini niamini ushauri wa majirani badala ya vipimo vya maabara? Majirani wengi mtaani watakwambia "hayo ni manjano ya kawaida tu yataisha." Kumbuka kuwa kila mtoto ana mwili wake na kinga yake. Kuchelewa hospitalini kwa sababu ya maneno ya watu kunaweza kukugharimu furaha ya maisha ya mwanao daima.
Tafakari ya Mwisho na Mwelekeo Wako kwa Afya ya Mtoto
Kufuatilia na kuelewa sababu za mtoto kuwa na macho ya njano ni wajibu mkubwa wa upendo unaopaswa kuwa nao katika kumlinda mwanao dhidi ya madhara yanayoweza kuzuiliwa kwa urahisi. Macho ya njano siyo ugonjwa wa kurogwa wala siyo jambo la kuficha chumbani, bali ni ujumbe wa wazi wa kibiolojia unaokutaka uchukue hatua za haraka za kitabibu. Sayansi ya kisasa ya afya ya uzazi imeweka wazi njia zote za kupima na kutibu changamoto hii kwa usalama mkubwa hospitalini. Chukua hatua sasa hivi kwa kumtazama mwanao machoni kwa umakini; ukiona mabadiliko yoyote ya rangi, mshike mkono umpeleke kwenye kituo cha afya au zahanati ya kata ili akapimwe kiwango cha bilirubin, na utakuwa umempa zawadi bora zaidi ya kuanza maisha yake akiwa na afya njema na amani tele daima.
