Kujua sababu za kutoka damu wakati wa ujauzito kunakusaidia kugundua mapema tishio la mimba kuharibika au kondo la nyuma kubanduka. Kutoka kwa damu ukeni katika kipindi hiki kunaweza kuwa jambo la kawaida au dharura inayotaka msaada wa haraka wa daktari. Kama wewe ni mama mjamzito uliyeona madoa ya damu kwenye nguo yako ya ndani, hofu inakujaza mara moja. Hapa barazani tutajadili kila chanzo kwa lugha nyepesi ili ujue hatua sahihi za kuchukua leo bila kupoteza muda.
Katika vituo vyetu vya afya na kliniki za wajawazito (RCH) nchini Tanzania, wamama wengi huchanganyikiwa wakiona damu. Wengine hudhani ni hedhi ya kawaida inayorudi, jambo ambalo si kweli kibiolojia. Kuelewa nini kimetokea ndani ya mji wa uzazi kutakupa utulivu wa akili na kukuwezesha kuokoa maisha ya kiumbe kilicho tumboni mwako.
Sababu za kutoka damu wakati wa ujauzito kulingana na miezi ya mimba
Damu inayotoka inaweza kuwa matone madogo ya rangi ya waridi au damu nyingi nyekundu yenye mabonge. Sababu hutofautiana kulingana na kama mimba ni changa ya miezi mitatu ya kwanza, au ni mimba kubwa iliyovuka miezi sita. Zifuatazo ni sababu saba kuu za kitiba zinazoeleza chanzo cha tatizo hili mwilini.
1. Yai kujipandikiza kwenye kuta za mfuko wa uzazi (Implantation Bleeding)
Hii hutokea katika wiki za mwanzo kabisa za ujauzito, mara nyingi kati ya siku kumi hadi kumi na nne baada ya mbegu kurutubisha yai. Yai lililorutubishwa linaposafiri na kuanza kujishikiza kwenye kuta zenye damu nyingi za mfuko wa uzazi, linaweza kusababisha michubuko midogo ya asili.
Damu hii huwa kidogo sana, kama matone machache ya rangi ya kahawia au waridi, na haidumu zaidi ya siku moja au mbili. Haina maumivu makali ya tumbo na haina mabonge yoyote. Wamama wengi huichanganya na hedhi ya kawaida inayotaka kuanza, lakini hii ni ishara salama kabisa ya mwanzo wa maisha mapya.
2. Tishio la mimba kuharibika au kutoka kabisa (Miscarriage)
Katika miezi mitatu ya kwanza, kutoka kwa damu nyekundu inayoongezeka ujazo na kuambatana na maumivu ya kukata kiunoni ni ishara ya mimba kutaka kutoka. Hii inatokea pale mfuko wa uzazi unapoanza kujikaza na kujaribu kutoa kiumbe kilichopo ndani.
Maumivu ya tumbo huwa makali chini ya kitovu kama maumivu makali ya hedhi. Damu inaweza kutoka ikiwa na mabonge mazito meusi au vipande vya nyama. Hali hii ikitokea, mama anapaswa kuwahi hospitali mara moja kwani madaktari wanaweza kumpa dawa za kutuliza mfuko wa uzazi na kuokoa mimba hiyo kama haijatoka yote.
Vyanzo vingi vya mimba kutoka katika hatua hii vinatokana na mtoto kutotengenezeka vizuri kimaumbile tangu siku ya kwanza, hivyo siyo kosa la mama wala hakuhusiani na imani za kishirikina kama wengi wanavyoaminishwa mitaani.
3. Mimba kutunga nje ya mfuko wa uzazi (Ectopic Pregnancy)
Hili ni tatizo la dharura kubwa sana linalotokea pale yai linaposhindwa kufika kwenye mji wa mimba na badala yake linajipandikiza ndani ya mrija mwembamba wa uzazi (fallopian tube). Kadiri mtoto anavyokua, mrija huo unatanuka hadi unakaribia kupasuka. Mama hupata maumivu makali ya kuchoma upande mmoja wa chini ya tumbo, damu kidogo ya kahawia ukeni, na kizunguzungu kikali kinachoweza kumfanya azimie ghafla kutokana na damu kuvuja kwa ndani.
4. Kondo la nyuma kushuka na kuziba njia ya uzazi (Placenta Previa)
Kwenye miezi ya mwisho ya mimba kuanzia mwezi wa sita na kuendelea, kondo la nyuma (plasenta) linaweza kujishikiza chini kabisa karibu na mlango wa kizazi badala ya kukaa juu. Kadiri mlango wa kizazi unavyoanza kutanuka kujiandaa na uzazi, mishipa ya kondo hilo inachanika na kutoa damu nyingi sana nyekundu bila maumivu yoyote ya tumbo.
Mama anajikuta akilowa damu ghafla akiwa amekaa au amelala usiku. Hali hii inahitaji mama alazwe hospitalini chini ya uangalizi mkali wa wataalamu, na mara nyingi uzazi hufanyika kwa njia ya upasuaji ili kuokoa maisha ya mama na mtoto.
5. Kondo la nyuma kubanduka kabla ya wakati (Placental Abruption)
Hii hutokea pale kondo la uzazi linapojibandua ghafla kutoka kwenye kuta za mfuko wa uzazi kabla mtoto hajazaliwa. Hali hii inazuia hewa ya oksijeni na chakula kumfikia mtoto, na inasababisha damu kuvuja kwa wingi ndani ya tumbo. Mama hupata maumivu makali sana ya tumbo ambalo linakuwa gumu kama jiwe na halilegei hata kidogo.
6. Maambukizi na michubuko kwenye shingo ya kizazi
Wakati wa ujauzito, shingo ya kizazi inapokea damu nyingi sana kuliko kawaida ili kulinda mtoto. Maambukizi ya fangasi au bakteria yanaweza kufanya eneo hilo liwe laini na rahisi kutoa damu baada ya tendo la ndoa au baada ya daktari kufanya uchunguzi wa ndani wa vidole. Damu hii mara nyingi huwa kidogo na haileti hatari kubwa kwa mtoto aliye ndani.
7. Kuanza kwa uchungu kabla ya wakati (Preterm Labor)
Ikiwa mimba yako ina umri wa kati ya wiki ishirini na nne hadi thelathini na sita kisha ukaona uteute mzito uliochanganyika na madoa ya damu (bloody show), hilo ni onyo kuwa uchungu umeanza mapema. Mfuko wa uzazi unakuwa unajifungua kabla ya miezi tisa kukamilika, jambo linalohitaji dawa za kuzuia uchungu hospitalini ili mtoto asizaliwe njiti.
| Kipindi cha Ujauzito | Rangi na Kiasi cha Damu | Dalili Zinazoambatana Nayo | Hatua ya Kuchukua Hospitali |
|---|---|---|---|
| Mimba Changa (Wiki 1 - 4) | Matone machache ya kahawia au waridi. | Haina maumivu makali, inakata yenyewe. | Pumzika kitandani, nenda kliniki kuthibitisha. |
| Miezi Mitatu ya Kwanza | Damu nyekundu nzito yenye mabonge. | Maumivu ya kukata kiunoni na kitovuni. | Wahi hospitali mara moja; ni tishio la mimba kutoka. |
| Miezi Mitatu ya Mwisho | Damu nyingi inayotoka bila maumivu. | Tumbo kuwa laini lakini damu inamwagika. | Kimbia hospitali ya rufaa; kondo limeziba njia. |
| Mwishoni mwa Ujauzito | Damu iliyochanganyika na maumivu makali. | Tumbo gumu kama jiwe, mtoto hachezi. | Dharura ya upasuaji; kondo limebanduka ndani. |
Hatua za Kwanza za Vitendo Unazoweza Kuchukua Kuanzia Leo
Unapoona damu inatoka ukeni ukiwa mjamzito, jambo la kwanza ni kutunza utulivu wa akili yako na kuchukua hatua madhubuti za kujiokoa. Zifuatazo ni hatua tano za dharura unazopaswa kuzifuata mara moja nyumbani kabla na wakati unaelekea kituo cha afya.
- Weka pedi safi ukeni ili kufuatilia damu: Vaa pedi safi ya kawaida badala ya kutumia vipande vya kanga zilizochakaa. Pedi inakusaidia kuona kiasi halisi cha damu kinachotoka, rangi yake, na kama kuna mabonge yoyote yanayodondoka. Taarifa hizi zitamsaidia sana daktari kujua ukubwa wa tatizo mara tu utakapofika hospitalini.
- Lala kitandani na uinue miguu juu kidogo: Acha kazi zote unazofanya mara moja, iwe ni kupika, kufua, au kufanya usafi wa nyumba. Lala chali ukiwa umeinua miguu yako juu ya mto ili kupunguza mgandamizo wa uzito wa mtoto kwenye shingo ya uzazi. Kupumzika huku kunasaidia kutuliza misuli ya tumbo isizidi kujikaza.
- Acha kabisa kushiriki tendo la ndoa: Mara tu unapoona damu, tendo la ndoa linapaswa kusimama mara moja hadi pale daktari atakapokupima na kutoa ruhusa rasmi. Kuingiliana kunaweza kusababisha shingo ya uzazi ichanike zaidi au kuingiza bakteria wanaoweza kuleta maambukizi makali ndani ya chupa ya uzazi.
- Beba kadi yako ya kliniki ya RCH mara moja: Chukua kadi yako ya mahudhurio ya kliniki na uelekee kituo cha afya kilicho karibu zaidi nawe. Kadi hiyo ina historia ya kundi lako la damu, maendeleo ya uzito wako, na vipimo vyako vya awali, jambo litakalowawezesha wauguzi kuanza kukuhudumia bila kuanza upya michakato mirefu.
- Usiweke dawa yoyote ya kienyeji ukeni: Kuna ushauri mbaya wa mitaani unaowataka wamama kuweka majani ya mitishamba au kupiga joto la mvuke ukeni ili kuzuia damu. Kufanya hivyo ni sumu inayoweza kuunguza njia ya uzazi na kuua kiumbe kilicho ndani. Tumia huduma za kitaalamu pekee zilizothibitishwa hospitalini.
Maswali ya Kujiuliza Kabla ya Kupata Majibu ya Daktari
Ili uweze kumpa daktari maelezo yaliyonyooka yatakayomsaidia kukuandikia tiba sahihi, tafakari maswali haya manne muhimu kuhusu kile unachokipitia sasa hivi.
- Je, damu inatoka ikiambatana na maumivu makali ya tumbo? Tofautisha kama damu inatoka yenyewe bila maumivu yoyote au inatoka huku tumbo linakata kama unataka kujifungua. Damu isiyo na maumivu huashiria matatizo ya kondo kushuka chini, wakati damu yenye maumivu makali huashiria mimba kutaka kutoka au kondo kubanduka.
- Je, damu hiyo inatoka ikiwa na mabonge au vipande vya nyama? Chunguza kwa umakini kile kinachotoka kwenye pedi yako. Ikiwa kuna vipande vya nyama au utando mzito mweupe, hayo yanaweza kuwa mawelewele ya mfuko wa mimba umeanza kutoka, jambo linalohitaji daktari asafishe kizazi kuzuia maambukizi ya usaha ndani.
- Je, nilifanya kazi ngumu ya kubeba mizigo mizito hivi karibuni? Kumbuka kama ulinyanyua ndoo nzito za maji, ulisafiri kwenye daladala yenye mashimo makubwa, au ulifanya mazoezi magumu ya mwili. Kuchoka kupita kiasi kunaweza kuchochea mfuko wa uzazi kulegea na kuanza kuvuja damu kabla ya wakati wake.
- Je, ninajisikia kizunguzungu kikali au kulegea mwili mzima? Hali ya kuona giza machoni, mapigo ya moyo kwenda mbio, na kupumua kwa shida ni ishara kwamba mwili wako umepoteza kiasi kikubwa sana cha damu kwa ndani. Hii ni dharura ya kiwango cha juu inayohitaji uongezewe damu hospitalini ili kuokoa maisha yako mara moja.
Tafakari ya Mwisho na Hatua Zako kwa Ajili ya Afya Yako
Kufuatilia kwa ukaribu sababu za kutoka damu wakati wa ujauzito ni wajibu mkubwa wa kiulinzi unaopaswa kuwa nao katika kuhakikisha unalinda safari ya kiumbe ulichobeba tumboni. Damu inapotoka katika kipindi hiki, haipaswi kuchukuliwa kama jambo dogo la kupuuza, bali ni mwito wa mwili wako unaokutaka usimame, upumzike, na utafute ushauri wa wataalamu wa afya bila kuchelewa hata kidogo. Maelfu ya wamama wajawazito wamewahi kupata changamoto hii na wakafanikiwa kujifungua watoto wenye afya tele na uzito mzuri kwa sababu tu waliwahi hospitali mapema badala ya kujitibu kwa mitishamba ya mitaani. Chukua hatua sasa hivi kwa kuweka kadi yako ya RCH karibu, nenda zahanati au hospitali ya wilaya ili ufanyiwe ultrasound na vipimo vya damu, na Mwenyezi Mungu atakulinda wewe pamoja na mtoto wako mfikie siku ya uzazi salama kwa amani na furaha kubwa.
