Kutambua changamoto za kuhifadhi fasihi simulizi kunakusaidia kuelewa kwa nini hadithi, methali na nyimbo za kale zinapotea kwa kasi kubwa. Sanaa hii inategemea kinywa na kumbukumbu ya kichwa, hivyo ni rahisi kusahaulika mtu anapoaga dunia. Kama unakumbuka hadithi nzuri za sungura na fisi ulizosimuliwa na bibi yako kijijini utotoni, unajua jinsi sanaa hii ilivyo tamu. Hapa barazani tutajadili vikwazo vinavyotishia urithi wetu huu wa kipekee na nini tufanye kuyaokoa maarifa haya.
Katika zama hizi za televisheni na simu janja, watoto wengi wanashinda wakiangalia katuni za kigeni badala ya kusikiliza mafunzo ya wazee wa mila. Mabadiliko haya ya maisha yanafanya hazina yetu ya mila, ngoma, na misemo ya hekima kuwa hatarini kutoweka kabisa kama hatutachukua hatua za makusudi leo. Kuelewa vikwazo hivi kutatupa nguvu ya kuanza upya kuthamini mizizi yetu.
Uchambuzi wa Changamoto za Kuhifadhi Fasihi Simulizi Katika Jamii Zetu
Tofauti na vitabu vinavyoweza kuwekwa maktaba kwa miaka mia moja, kazi za fasihi simulizi zinaishi ndani ya mioyo na akili za watu. Mambo mengi yanachangia kufanya kazi hizi zipotee bila kuacha kumbukumbu yoyote. Zifuatazo ni sababu saba kuu zinazokwamisha uhifadhi wa urithi huu adhimu nchini kwetu.
1. Vifo vya wazee na watambaji mahiri wa asili
Wazee wetu ndio maktaba hai ya jamii zetu za Kitanzania. Mzee mmoja anapofariki kijijini, ni sawa na maktaba nzima ya vitabu kuteketea kwa moto. Wazee wengi wanakwenda kaburini wakiwa na mamia ya ngano, vitendawili, na historia za koo ambazo hawakufanikiwa kumsimulia mtu yeyote kabla ya umauti kuwafika.
Hali hii inatokea kwa sababu vijana wengi wamehama vijijini na kwenda mijini kutafuta maisha. Vijana hawa hawapati nafasi ya kukaa na wazee wao ili kurithi hekima hizi. Matokeo yake, kizazi cha wazee kinapopungua, hadithi zao zote za asili zinapotea moja kwa moja bila kurithishwa kwa watoto au wajukuu zao.
2. Utegemezi mkubwa wa kumbukumbu ya kichwa
Asili ya sanaa hii ni kusimuliwa kwa mdomo na kuhifadhiwa kichwani. Ubongo wa binadamu una ukomo wake na unaweza kusahau mambo kadiri umri unavyosonga mbele. Msimulizi akisahau sehemu fulani ya wimbo au hadithi, maana nzima ya fundisho inaweza kubadilika au kupotea kabisa wakati anapojaribu kuirudia.
3. Uvamizi wa utamaduni wa kigeni na maendeleo ya teknolojia
Ujio wa simu za mkononi, intaneti, na televisheni umebadilisha namna watoto na vijana wanavyotumia muda wao wa mapumziko. Zamani baada ya chakula cha jioni, watoto walikaa chini ya mwanga wa mwezi kumsikiliza bibi akitega vitendawili. Siku hizi, kila mtoto anashika kioo cha simu akiangalia video fupi za kuchekesha au michezo ya video ya kizungu.
Hali hii inawafanya vijana waone mila na hadithi za mababu zao kama vitu vya kizamani visivyo na maana yoyote kwa maisha ya sasa. Wanaona aibu hata kuimba nyimbo za asili za makabila yao wanapokuwa shuleni au mtaani.
Kutokana na dharau hii ya utamaduni wa nyumbani, sanaa yetu inakosa hadhira ya kuisikiliza. Mtambaji hawezi kuendelea kusimulia hadithi kama hakuna mtu anayetaka kukaa chini na kumtegea sikio kwa makini.
4. Gharama kubwa za vifaa vya kurekodi na kuhifadhia
Ili kurekodi hadithi za kienyeji na ngoma za asili kutoka vijijini, unahitaji kamera nzuri, vinasa sauti vya kisasa (recorders), na kompyuta za kutunzia mafaili hayo. Vifaa hivi vinauzwa kwa fedha nyingi sana madukani Kariakoo ambazo watafiti wengi wa kawaida hawawezi kuzimudu bila ufadhili.
Pia, maeneo mengi ya vijijini hayana umeme wa uhakika wa kuchaji vifaa hivi unaposafiri kwenda kurekodi wazee. Changamoto hizi za kiuchumi na miundombinu zinawakatisha tamaa vijana wengi wenye nia njema ya kuanzisha miradi ya kukusanya ngano za asili mikoani.
5. Mabadiliko ya mfumo wa maisha na uhaba wa muda
Maisha ya sasa yamekuwa ya mbio na pilika nyingi sana za kutafuta ridhiki kuanzia asubuhi hadi usiku. Wazazi wanarudi nyumbani wakiwa wamechoka sana kutokana na foleni za daladala na kazi ngumu. Hawana tena ule muda tulivu wa kukaa sebuleni na watoto wao kuwasimulia hadithi zenye maadili kama ilivyokuwa miaka ya nyuma.
6. Kupungua kwa matumizi ya lugha za asili za kikabila
Kazi nyingi za sanaa hii zilitungwa kwa lugha za makabila yetu kama vile Kisukuma, Kichagga, Kihehe, au Kinyamwezi. Kila neno lilikuwa na uzito wa kipekee wa kimila ambao hauwezi kutafsiriwa kirahisi kwa lugha nyingine bila kupoteza ladha yake asilia.
Leo hii, watoto wengi wanaozaliwa mijini wanajua Kiswahili na Kiingereza pekee na hawajui hata neno moja la lugha ya asili ya wazazi wao. Wanaposikiliza hadithi ya kikabila, hawaelewi maneno yaliyotumika wala mafumbo yaliyofichwa ndani yake. Hali hii inafanya hadithi hizo zibaki bila warithi wanaoweza kuzielewa na kuziendeleza.
7. Uhaba wa vitabu, machapisho na watafiti mashuleni
Taasisi zetu za elimu hazijaweka mkazo wa kutosha katika kutenga bajeti ya kugharamia utafiti wa sanaa hizi za kimdomo. Kuna vitabu vichache sana vinavyoelezea ngano za makabila yetu ukilinganisha na vitabu vya hadithi za nchi za nje kama akina Cinderella. Kama wanafunzi hawafundishwi umuhimu wa fasihi hii tangu wakiwa shule ya msingi, hawawezi kuwa na hamu ya kuitunza wanapokuwa watu wazima.
Hatua za Kwanza za Vitendo Unazoweza Kuchukua Kuanzia Leo
Kulia na kulalamika kwamba mila zetu zinapotea hakutasaidia chochote bila kuchukua hatua mkononi mwetu. Kila mmoja wetu anaweza kuwa mlinzi wa hazina hii kwa kutumia rasilimali ndogo alizonazo. Hapa kuna mambo matano ya vitendo unayoweza kuanza nayo mara moja leo hii.
- Kurekodi sauti za wazee wako kwa simu ya mkononi: Unaposafiri kwenda kijijini kusalimia bibi au babu, usitumie simu yako kupiga picha za kawaida pekee. Washa kinasa sauti (voice recorder) cha simu yako, muombe bibi akusimulie hadithi mbili au aimbe wimbo mmoja wa asili. Sauti hiyo ikikaa kwenye simu yako itadumu hata miaka hamsini ijayo na wanao wataisikia.
- Kuanzisha utaratibu wa hadithi za jioni nyumbani: Tenga siku moja kwa wiki, kwa mfano Jumapili jioni baada ya chakula, zima televisheni na simu zote kwa saa moja. Kaa na wanao sebuleni, wasimulie hadithi moja ya sungura au fisi uliyowahi kuisikia utotoni na uwafundishe methali iliyopo ndani yake. Hii inajenga ukaribu wa kifamilia na kuamsha upendo wao kwa sanaa ya nyumbani.
- Kuandika hadithi za kienyeji kwenye daftari: Kama unafahamu hadithi yoyote nzuri kutoka kwa wazazi wako, chukua kalamu na daftari uandike kwa maneno yako rahisi. Huna haja ya kuwa mwandishi mkubwa wa vitabu; kuandika kwenye kijitabu kidogo kunatosha kuzuia maneno hayo yasisahaulike na kizazi chako kitakachofuata.
- Kuanzisha klabu za utamaduni na ngoma mashuleni: Walimu wa shule za msingi na sekondari wanaweza kuanzisha vikundi vya wanafunzi vya kutegana vitendawili, kusimuliana hadithi za asili, na kucheza ngoma za kienyeji. Shughuli hizi zinawapa watoto ujasiri wa kuongea mbele za watu na kuwajengea uzalendo na fahari ya asili yao tangu wakiwa wadogo.
- Kutumia mitandao ya kijamii kusambaza hekima za kale: Vijana wanaotumia mitandao kama YouTube, TikTok au Instagram wanaweza kugeuza changamoto hii kuwa fursa. Badala ya kupakia video za kuiga tamaduni za nje pekee, wanaweza kurekodi video fupi za kusimulia methali na mafumbo ya kale kwa njia ya kuvutia. Njia hii inawafikia maelfu ya vijana wengine kwa haraka sana mtandaoni.
Tafakari ya Mwisho Kuhusu Urithi Wetu na Mwelekeo Wako
Kufahamu changamoto za kuhifadhi fasihi simulizi ni wito wa wazi kwa kila Mtanzania anayejali asili na heshima ya taifa lake. Fasihi hii haikuwa burudani ya kupoteza muda tu kando ya moto wa jioni, bali ilikuwa ndiyo shule yetu ya kwanza iliyotufundisha uaminifu, upendo, bidii ya kazi, na kuwaheshimu wazazi. Jamii inayopoteza ngano zake, methali zake, na nyimbo zake za asili inakuwa sawa na mti uliokatwa mizizi yake yote na kuanza kukauka taratibu chini ya jua kali. Chukua hatua leo kwa kumuuliza mzazi wako hadithi moja ya asili, iandike au uirekodi kwenye simu yako, na uanze kuisimulia kwa watoto wako ili mwenge huu wa hekima ya mababu zetu uendelee kuwaka na kuangazia vizazi vingi vijavyo.
